ABADAN RAFİNERİSİ ESKİ GÜNLERİNE Mİ DÖNÜYOR?




Mustafa AY – DG – 05.07.2017 Abadan, Anglo-Farsi ortaklığının bir ürünü olarak dünya petrol ticaretinde yerini almıştır. Abadan rafinerisi, İran’ın her zaman göz bebeği olmuştur. Abadan’ın gerek İran’ın dünya siyasetine yön vermesine gerekse de İran’ın dünya petrol ticaretinde belirleyici statüsünü kazanmasında sahip olduğu etki yadsınamaz. Öyle ki Abadan, 1.Dünya Savaşı’nda İngiliz muhriplerine, 2. Dünya Savaşı’nda da daha çok Kuzey Afrika’daki İngiliz hava ve zırhlı kuvvetlerine, can suyu görevi görmüştür. İngiliz kuvvetleri bu sayede Kuzey Afrika’da Nazi Almanya’sını mağlup ederek savaşın seyrini değiştirmiştir.

İran Cumhuriyeti, gelişimini petrolden elde edilen gelirlere borçludur. Özellikle 1951 sonrasında İngilizlerin Ulusal Cephe lideri Muhammed Musaddık’ın sömürgeciliği ve dolayısıyla İngiltere karşı duruşuyla, İngiltere’nin İran üzerindeki gücünü bir süreliğine ortadan kaldırmayı başarmıştır. Bu sayede 1951 yılında İngiltere Abadan’ı terk ederek, Abadan petrol rafinerisinin millileşmesi ile kontrol tamamen İran’ın eline geçmiş oldu. Musaddık’ın 1953’te MI6-CIA destekli darbeyle devrilmesi sonrasında Pehlevi, Uluslararası Petrol Konsorsiyumunu imzalayarak İran’ın petrol üretimi ve satışındaki kararların İran’ın tek elinden alınmasına neden oldu.

1977 yılında petrol üretimi 600.000 b/d’ye ulaşan Abadan, Dünya’nın en büyük petrol üreten rafinerisi özelliğini üstlendi. Ama 1979’te Ayetullah Humeyni’nin İslam Devrimi öncesi ülkedeki muhafazakâr kesimi hareketlendirmesi sonucu rafineri üretimi 4’te 1 seviyesine kadar geriledi. Devrim sonrası Humeyni yönetimi petrol rafinerilerinin kontrolünü İngilizleri ülkeden attıktan sonra ele geçirdi.

Abadan, Irak sınırında yer almaktadır. Irak-İran Savaşı’nın 1980’de patlak vermesinin akabinde, Baas rejiminin emri üzerine hava kuvvetlerinin ilk hedefi ülkenin en büyük rafinerisi Abadan’ı bombalayarak yok etmek olmuştur. İran savaş sonrasında Abadan’ın getirdiği geliri kaybetmesi sonucunda büyük bütçe açığı yaşamıştır. Bugün İran halen Abadan rafinerisinin yoksunluğu çekmeye devam ediyor.

Hindistan, İran’a 11 milyar dolarlık yatırım yaparak İran’ın enerji sektörüne büyük bir yardım edecek gibi görünüyor. Ülkedeki işsizliğin azalması ve istihdamın artmasına yardım edecek olan bu yatırım, ülkenin enerji sektöründeki teknolojik yetersizliğe de çözüm olabilecek. Hâlihazırda İran’ın Abadan’ı yeniden eski günlerine kavuşturmayı planladığı bir gerçek. 11 milyar dolarlık yatırımın ülkede yaratacağı para sirkülasyonu Abadan’ı inşa edecek altyapıyı (yerli sermayedarlar) oluşturması bekleniyor. Bu sebeple İran eski günlerine hiçte uzak olmayabilir.